Lanaren+textua

= ERLEEN MUNDUAN =

AURKIBIDEA
 1. Sarrera.  2. Erleen ezaugarriak.  1. Sailkapen zientifikoa.  2. Fisionomia.  3. Erle motak.  3. Funtzio soziala.  4. Erleen ekoizkinak.  5. Gure sendagile hegodunak.  6. Erlezaintza, erle-hazkuntza.  7. Desagertzen ari dira?  8. Lexikoa.

1. SARRERA
//Einstein//ek esandako hitzekin gustatuko litzaiguke hastea: //"Lurrean, erleak desagertu balira, gizakioi bizitzeko lau urte besterik ez litzaiguke geratuko: erleak gabe ez dago polinizaziorik, ez belarrik, ez animaliarik, ez da gizakirik ere"//. Haiek,gure naturan, ezinbesteko zereginak dituzte. Animali hegalari horiei azkarrak eta langileak diote batzuek, bitxiak eta iheskorrak beste batzuek. Dudarik gabe, garrantzi handikoak dira, bai naturarentzat, bai gizakiaren osasunarentzat. Beraien bizitza aztertzea eta ikastea da lan honen helburua, hau da, animali bitxi horiengandik hurbiltzea, gehiago ezagutzea eta bere bizimodua errespetatzea.

2.1 SAILKAPEN ZIENTIFIKOA
Orain dela urte asko naturaren aniztasuna ongi ikertzeko, zientifikoak hasi ziren animaliak eta landareak sailkatzen. //Carl Linneo//k"taxonak" erabili zituen. Taxon bakoitzak hainbat ezaugarri berdin ditu. Horrela taxon handietatik txikienera hauexek aurkitzen ditugu: erreinua, filuma, klasea, ordena, familia, generoa eta espezie.

Erleen sailkapena hauxe da:

* Espezie arruntena, nahiz eta espezie asko izan (20.000 inguru).
 * Erreinua: || Animalia ||
 * Filuma: || Arthropoda ||
 * Klasea: || Intsektua ||
 * Ordena || Hymenoptera ||
 * Familia: || Apoidea ||
 * Genero: || Apis ||
 * Espezie: || Melifera * ||

2.2 FISIONOMIA
Dakigunez, erleak intsektu mota bat dira. Bere fisionomiari dagokionez hiru ataletan banan ditzakegu:  1. Burua: bi antena eta ahoa.  2. Bularralde: sei hanka eta 4 hego. 3. Abdomena: apendizerik gabe, eta eztena.  1. Buruan bi begi konposatu ditu, hau da, begi txiki askoz osatutako begiak. Begien ondoan antena batzuk ditu eta beraiei esker sumatzen dituzte feromonak, komunikatzeko erabiltzen dituzten substantzia kimikoak. Ahoan matrail hezurrez gain, tronpa moduko bat du eta bertatik mihi luze bat ateratzen zaio nektarra xurgatzeko.  2. Bularralde armadura bat balitz bezala egina dago kitinazko xaflez osatuta. Bertatik ateratzen zaizkio bi hegal pare, sendoak eta azkarrak. Bularraldean ditu erleak muskulurik indartsuenak hegan egin ahal izateko. Bularraldetatik ere hiru hanka pare ateratzen zaizkio. Hanka bakoitzaren muturrean gako moduko bat dute paretetan eta edonon heltzeko. Aurreko hanketan orraze moduko bat dute polena gorputzetik biltzeko. Atzeko hanka parean gako batzuk ditu eta bertan daramate polena.  3. Sabelaldean digestio sistema guztia du. Erlearen zatirik handiena da. Sabelean, azpialdean dituen glandula batzuei esker, sortzen du argizaria. Sabelaren bukaeran horrenbeste ikaratzen gaituena dauka, hau da, eztena.Eztena sabelaren barruan dauden bi zorroekin lotuta dago. Zorro horietan erlearen pozoia dago: apitoxina. Erleak eztenkatzen duenean zorro horiek eztenarekin batera, animaliaren azalean gelditzen dira kakoturik eta horrek erlearen heriotza eragiten du. Erlea, bestalde, ilez beteta dago; ile horretan itsasten zaion polenak polinizazioa errazten du.

2.3 ERLE MOTAK
Erleak erlauntz barruan bizi dira, eta hiru mota ezberdin aurki ditzakegu erlauntza zereginak partekatzen: <span style="margin-bottom: .0001pt; margin-bottom: 0cm; margin-left: 36.75pt; margin-right: 0cm; margin-top: 0cm; mso-list: l16 level1 lfo19; tab-stops: list 36.75pt; text-indent: -18.0pt;">- Erregina <span style="margin-bottom: .0001pt; margin-bottom: 0cm; margin-left: 36.75pt; margin-right: 0cm; margin-top: 0cm; mso-list: l16 level1 lfo19; tab-stops: list 36.75pt; text-indent: -18.0pt;">- Erlemandoa <span style="margin-left: 36.75pt; mso-list: l16 level1 lfo19; tab-stops: list 36.75pt; text-indent: -18.0pt;">- Erle langilea Mota bakoitzak ezaugarri fisikoez gain, funtzio desberdin ditu.

<span style="margin-left: 36.75pt; mso-list: l17 level1 lfo20; tab-stops: list 36.75pt; text-align: justify; text-indent: -18.0pt;">- Begi konposatuak eta sinpleak dituzte. <span style="margin-left: 36.75pt; mso-list: l17 level1 lfo20; tab-stops: list 36.75pt; text-align: justify; text-indent: -18.0pt;">- Bere antenak zulatuak daude, sudur modukoa, kapazak dira haien bidez nektar aurkitzea eta haien artean komunikatzea. <span style="margin-left: 36.75pt; mso-list: l17 level1 lfo20; tab-stops: list 36.75pt; text-align: justify; text-indent: -18.0pt;">- Bere ahoak bi masailezur ditu eta tronpa bat nektar zurgatzeko. <span style="margin-left: 36.75pt; mso-list: l17 level1 lfo20; tab-stops: list 36.75pt; text-align: justify; text-indent: -18.0pt;">- Eztena daukate bere lurraldea defendatzeko. Behin ziztada emanda bere abdomena urratzen da eta azkar hiltzen da. <span style="margin-left: 36.75pt; mso-list: l17 level1 lfo20; tab-stops: list 36.75pt; text-align: justify; text-indent: -18.0pt;">- Beraien hankek funtzio ezberdin ditu, beraien artean polena eramatea. <span style="margin-left: 36.75pt; mso-list: l17 level1 lfo20; tab-stops: list 36.75pt; text-align: justify; text-indent: -18.0pt;">- Eztenaren barruan glandula bat dagoenez “apitoxina” jariatzen dute, erlemandoak hiltzeko. <span style="margin-left: 36.75pt; mso-list: l17 level1 lfo20; tab-stops: list 36.75pt; text-align: justify; text-indent: -18.0pt;">- Hegoak mintzezkoak direnez hegan egiteko oztopo gutxiago aurkitzen dute. **ERREGINA** <span style="margin-left: 36.75pt; mso-list: l19 level1 lfo21; tab-stops: list 36.75pt; text-align: justify; text-indent: -18.0pt;">- Bere abdomena langilearena baino luzeago eta finagoa da. <span style="margin-left: 36.75pt; mso-list: l19 level1 lfo21; tab-stops: list 36.75pt; text-align: justify; text-indent: -18.0pt;">- Erreginak ere eztena dauka, baina beste erreginen kontra borrokatzeko erabiltzen dute. **ERLEMANDOAK** <span style="margin-left: 36.75pt; mso-list: l13 level1 lfo22; tab-stops: list 36.75pt; text-align: justify; text-indent: -18.0pt;">- Bere abdomena, besteekin alderatuta, luzeago eta karratuagoa da. <span style="margin-left: 36.75pt; mso-list: l13 level1 lfo22; tab-stops: list 36.75pt; text-align: justify; text-indent: -18.0pt;">- Begiak mardulak ditu. <span style="margin-left: 36.75pt; mso-list: l13 level1 lfo22; tab-stops: list 36.75pt; text-align: justify; text-indent: -18.0pt;">- Ez dute eztenik.
 * ERLE LANGILEA**

3. FUNTZIO SOZIALA
Aski ezaguna denez, inurriak bezala, eleak intsektu sozialak dira, horrek esan nahi du, bizi irauteko kolonia batean bizi behar dutela. Erleek erlauntza osatzen dute, eta han bizi direnek oso ongi dakite zer egin behar dute. Bestalde, feromona erabiliz gain, beraien artean komunikatzeko, dantza moduko bat egiten dute, alegia, zirkulu batzuk osatzen dute. Xehatz dezagun beraien funtzio sozialak: **ERLE LANGILEA** Bakarrik emeak dira. Gutxi gora behera 30.000-70.000 daude. Bere izenak dioen bezala lan eta lan aritzen dira. Zehaztuko dugu bere lana: <span style="margin-left: 36.75pt; mso-list: l11 level1 lfo23; tab-stops: list 36.75pt; text-align: justify; text-indent: -18.0pt;">- Lehenengo egunak: erlauntza garbitzen dute. <span style="margin-left: 36.75pt; mso-list: l11 level1 lfo23; tab-stops: list 36.75pt; text-align: justify; text-indent: -18.0pt;">- 5. egunetik 11.tara: erle-inude da, hau da, larbak elikatzen dituzte. Erreginak izango direnei “erregina-jalea” ematen diete. <span style="margin-left: 36.75pt; mso-list: l11 level1 lfo23; tab-stops: list 36.75pt; text-align: justify; text-indent: -18.0pt;">- 11.tatik-13.etara: polena eta nektarra gordetzen dituzte eta erlauntzaren tenperatura eta hezitasuna mantentzeko aireberrizten dute. <span style="margin-left: 36.75pt; mso-list: l11 level1 lfo23; tab-stops: list 36.75pt; text-align: justify; text-indent: -18.0pt;">- 14.etik-17.etara: barruko erlauntza eraikitzea da bere lana. Helburu horretarako argizari guruinen heldutasuna lortzen dute. <span style="margin-left: 36.75pt; mso-list: l11 level1 lfo23; tab-stops: list 36.75pt; text-align: justify; text-indent: -18.0pt;">- 18.etatik-21.etara: sarreraren inguruan kokatzen dira eta zaintza lana egiten dute. Kanporatzen dituzte liztorrak euren erlauntzera hurbiltzen direnean, edota, erle mandoak hiltzen dituzte berriro erlauntzera sartu nahi badute. <span style="margin-left: 36.75pt; mso-list: l11 level1 lfo23; tab-stops: list 36.75pt; text-align: justify; text-indent: -18.0pt;">- 22.etatik- hil arte (40-60 egun inguru bizi dira): loreen inguruan egiten dute hegan nektarra eta polena biltzeko. Eguraldi txarra egiten duenean, erlauntzaren barneko lanetan aritzen dira gogotzarrez, ez baitzaie omen gustatzen. **ERLEMANDOAK** <span style="margin-left: 36.75pt; mso-list: l27 level1 lfo24; tab-stops: list 36.75pt; text-align: justify; text-indent: -18.0pt;">- Arrak dira. <span style="margin-left: 36.75pt; mso-list: l27 level1 lfo24; tab-stops: list 36.75pt; text-align: justify; text-indent: -18.0pt;">- Langileei gertatzen ez zaien bezala, erlemandoak ernalduta ez dagoen arrautza batetik jaioak dira. <span style="margin-left: 36.75pt; mso-list: l27 level1 lfo24; tab-stops: list 36.75pt; text-align: justify; text-indent: -18.0pt;">- Bere funtzio bakarra erregina ernaltzea da. Behin egin eta gero erreginak hiltzen ditu. <span style="margin-left: 36.75pt; mso-list: l27 level1 lfo24; tab-stops: list 36.75pt; text-align: justify; text-indent: -18.0pt;">- Batzuei, geroago, erlauntzetik ateratzen lortzen dutenei, langileek ez diete berriro sartzen uzten, alfertzat hartzen baitute. **ERREGINA** <span style="margin-left: 36.75pt; mso-list: l12 level1 lfo25; tab-stops: list 36.75pt; text-align: justify; text-indent: -18.0pt;">- Erreginak egunero 1.000 arrautza inguru jartzen ditu. Arrautza horretatik bai arrak, bai emeak jaiotzen dira. Ia erle guztiak langileak dira, lauzpabost izan ezik. Lauzpabost horiek erreginak errege-jalearekin elikatzen ditu. Beraien artean, erregina bakarra geratu behar da. Hori dela eta, besteak erlauntzetik bota behar ditu, edota, beraien artean borrokatu ondoren bizirik geratzen dena erlauntzaren erregina bihurtuko da. <span style="margin-left: 36.75pt; mso-list: l12 level1 lfo25; tab-stops: list 36.75pt; text-align: justify; text-indent: -18.0pt;">- Naturan egonez gero, bost urte inguru bizi dira, bestela, erlezaintza inguru daudenak, normalean, ez dira bi urtera iristen. <span style="margin-left: 36.75pt; mso-list: l12 level1 lfo25; tab-stops: list 36.75pt; text-align: justify; text-indent: -18.0pt;">- Erreginak feromona bat botatzen du, orduan, erleek sustantzia hau miazkatzean, informazio guztia lortzen dute bere lana antolatzeko.

4. ERLE EKOIZKINAK
Erleekin erlazionatuak hainbat hazkurri aipatuko ditugu: <span style="margin-left: 36.75pt; mso-list: l14 level1 lfo26; tab-stops: list 36.75pt; text-indent: -18.0pt;">- Eztia: erleek nektar hartzen dute eta listuan duten enzima batekin (invertasa) ezti bihurtzen da. <span style="margin-left: 36.75pt; mso-list: l14 level1 lfo26; tab-stops: list 36.75pt; text-indent: -18.0pt;">- Erregina-Jalea: erle langileek bi jarioko sustantzia nahastua. <span style="margin-left: 36.75pt; mso-list: l14 level1 lfo26; tab-stops: list 36.75pt; text-indent: -18.0pt;">- Propolioa: erleak zenbait azal, erretxin eta pipien azalei dauzkaten sustantzia bereziak atera eta ahoa erabiliz fabrikatzen du. <span style="margin-left: 36.75pt; mso-list: l14 level1 lfo26; tab-stops: list 36.75pt; text-indent: -18.0pt;">- Polena: loreak ernalarazten dituen osagai maskulinoa da. <span style="margin-left: 36.75pt; mso-list: l14 level1 lfo26; tab-stops: list 36.75pt; text-indent: -18.0pt;">- Argizari: Erleen abdomenean dauden guruin batzuek argizaria garatzen dute. <span style="margin-left: 36.75pt; mso-list: l14 level1 lfo26; tab-stops: list 36.75pt; text-indent: -18.0pt;">- Pozoia: Apitoxina.

Polena, propolioa, eztia eta besteak ez bezala, pozoia ez da elikaduraren osagarri bat, botika batzuen ezaugarriak ditu.

5. GURE SENDAGILE HEGODUNAK
Erleen erremedioez inguratuta bizi gara. Nori ez diote eman eztia etxean eztarria sendatzeko? Edota, ahuldadea gainditzeko erregina-jalea hartu? Orain dela urte asko sortu zen erlezaintza, eta bere ildotik, apiterapia. Agian, azken urteotan terapia deigarriena hau izan da : erleen pozoia erabiltzea, batez ere, artritisa, artrosa eta erreuma bezalako gaizotasunentzat. Bana-banaka aipatu hasten baino lehen, alergia dituenek kontu handiz ibili behar dute, haientzat oso arriskutsu izan daiteke eta. <span style="margin-left: 36.75pt; mso-list: l21 level1 lfo27; tab-stops: list 36.75pt; text-align: justify; text-indent: -18.0pt;">- **Eztia:** hau da apiterapiako produktuen artean erregina. Erabilera gastronomiko izateaz gain(azukretan aberatsa da) terapeutikoa da, erreduratarako, eztain arazoetarako, besteak beste. <span style="margin-left: 36.75pt; mso-list: l21 level1 lfo27; tab-stops: list 36.75pt; text-align: justify; text-indent: -18.0pt;">- **Ezkoak:** A bitamina anitz dauzkanez, larruazalarentzako primerakoa da. Horregatik kosmetika arloan erabili ohi da, batez ere, azaleko erremedioetan. <span style="margin-left: 36.75pt; mso-list: l21 level1 lfo27; tab-stops: list 36.75pt; text-align: justify; text-indent: -18.0pt;">- **Polena:** Proteina, mineral, bitamina eta oligoelementu asko dituenez, horien beharra dugunerako gomendatzen da. Kasu berezietan erabiltzen dute menopausian eta prostatitisean. <span style="margin-left: 36.75pt; mso-list: l21 level1 lfo27; tab-stops: list 36.75pt; text-align: justify; text-indent: -18.0pt;">- **Erregina-Jalea:** Ahuldade, neke eta gabezia egoeratan diren haur eta helduentzat gomendatzen da. <span style="margin-left: 36.75pt; mso-list: l21 level1 lfo27; tab-stops: list 36.75pt; text-align: justify; text-indent: -18.0pt;">- **Propolioa:** 160 osagai baino gehiago ditu, hainbat propietate propolioari ematen diote: 8 bakterio, onddo, kolesterol, parasito, anti-inflamatorio, birus eta alergiaren kontrakoa, besteak beste.

6. ERLEZAINTZA
Gizakiak eta erleek, betidanik, historian zehar, beraien artean harreman estuak izan dituzte. Baina erlezaintza, ordea, ez da betidanik egon. Hasieran, gizakiak erleak hil egiten zituen erleen produktuak lortzeko. Geroago, gizakiak, erleak hil beharrean, eztia eta argizaria pixkanaka kentzen hasi zen, momentu horretan, esan daiteke erlezaintza sortu zela. XX. mendean, aldaketa ugari gertatu zen, material desberdinak erabiltzen hasi ziren erleen ekoizkinak biltzeko. Hori dela eta, erlezain baten prozesu azalduko dugu. Bi erlezaintza mota bereizten ditugu. Alde batetik tinkoa deitzen dena, alegia, zuhaitz edo arroka zoroetan abaraskak dituenak, eta bestetik, mugikorra erlantz artifizialetan. Erlezainak bere zeregina oso ____ du, horrexegatik erleen ohiturak, beraien gaixotasunak, produktuak nola kontserbatu, besteak beste, ezagutu behar ditu. <span style="margin-left: 36.75pt; mso-list: l25 level1 lfo28; tab-stops: list 36.75pt; text-align: justify; text-indent: -18.0pt;">- **Abaraskak prestatzen**. Udaberrian erlezainak aberaska zaharrak garbitzen ditu eta hurrengo urterako prestatzen ditu. Abaraska bakoitza presio-eltze handi batean sartzen du; alde batetik argizaria lortu egiten du, eta bestetik, pilatutako hondakin guztiak desegiten ditu. <span style="margin-left: 36.75pt; mso-list: l25 level1 lfo28; tab-stops: list 36.75pt; text-align: justify; text-indent: -18.0pt;">- **Eztiaren bilketa**. Udan erlezainak abaraskak kentzen ditu eztia jasotzeko. <span style="margin-left: 72.75pt; mso-list: l20 level1 lfo9; tab-stops: list 72.75pt; text-align: justify; text-indent: -18.0pt;">- Erlezainak gorputz osoa babesten du abaraskak husten dituenean, horretarako erleak lokarrarazi die. Zeregin horretarako, alegia, erle lokarrarazteko, lehen, ganaduaren simaur lehorra erretzean sortutako kea erabiltzen zuen. Gaur egun, berriz, haritzaren, arraziaren edo pagoaren txirbilaz erabiltzen dituu erlezainak. <span style="margin-left: 72.75pt; mso-list: l20 level1 lfo9; tab-stops: list 72.75pt; text-align: justify; text-indent: -18.0pt;">- Abaraska atera eta gero, kanpoko geruza kentzen eta depuratzen du. Geruza horrek ukendu eta pomada egiteko erabiltzen dute. <span style="margin-left: 72.75pt; mso-list: l20 level1 lfo9; tab-stops: list 72.75pt; text-align: justify; text-indent: -18.0pt;">- Jarraian, abaraskak zentrifugagailu batean sartzen dira eta eztia ateratzen da erlazuloetatik. Eztiaren ezaugarriak nektarraren araberakoak dira. <span style="margin-left: 72.75pt; mso-list: l20 level1 lfo9; tab-stops: list 72.75pt; text-align: justify; text-indent: -18.0pt;">- Ondoren, eztia herdoilgaitzeko upel batera pasatzen da, han 15-20 egunez uzten da eta gero potoratu egiten da.

7. DESAGERTZEN ARI DIRA?
Batez ere, Amerikan piztu zen alarma. Baina notizia zabaldu da Europan zehar. Adituen arabera, erleen kopurua murrizten hasi da, eta hori arazo hagitz larri da, ez bakarrik bere ekoizpenagatik (ekonomiari dagokionez), baizik eta, bere polinizazio lanagatik. Zer gertatzen zaie erleei? Eztabaida handia sortu da horren inguruan eta hipotesi ugari plazaratu dituzte. Dena den, oraindik ez dago argi zein den benetako arrazoia, edo bat baino gehiago egon daiteke. Haien atean aipa ditzake hauexek: <span style="margin-left: 36.75pt; mso-list: l24 level1 lfo10; tab-stops: list 36.75pt; text-align: justify; text-indent: -18.0pt;">- Akaro bizkarroia (parasitoa): “barro” delakoa <span style="margin-left: 36.75pt; mso-list: l24 level1 lfo10; tab-stops: list 36.75pt; text-align: justify; text-indent: -18.0pt;">- Onddo bat <span style="margin-left: 36.75pt; mso-list: l24 level1 lfo10; tab-stops: list 36.75pt; text-align: justify; text-indent: -18.0pt;">- Estresa <span style="margin-left: 36.75pt; mso-list: l24 level1 lfo10; tab-stops: list 36.75pt; text-align: justify; text-indent: -18.0pt;">- Pestizidak <span style="margin-left: 36.75pt; mso-list: l24 level1 lfo10; tab-stops: list 36.75pt; text-align: justify; text-indent: -18.0pt;">- Klima aldaketa <span style="margin-left: 36.75pt; mso-list: l24 level1 lfo10; tab-stops: list 36.75pt; text-align: justify; text-indent: -18.0pt;">- Landare transgenikoa.

8. LEXIKOA

 * erlea || Erle langile, erle erregina, erlemandoa ||
 * taxon || ||
 * feromonak || komunikatzeko erabiltzen dituzten substantzia kimikoak ||
 * nektar || ||
 * xurgatu || ||
 * argizaria || ||
 * apitoxina || erlearen pozoia ||
 * polinizazioa || ||
 * erlauntz || erleen etxea ||
 * mintzezkoa || ||
 * eztia || Erregina-Jalea, propolioa, polena, argizari. ||
 * erlezaintza || ||
 * abaraska || ||
 * presio heltze || ||